Chẳng ai lường trước được số phận của Vệ Thần – một phàm nhantuan ở thế kỷ hai mốt, lại bị một cơn sét động trời quất ngang giữa trưa nắng chói chang, đúng lúc anh vừa kết thúc một cuộc ân ái vội vã với người yêu. Cơn lửa xanh lam vỡ tan từ trời cao, xuyên qua mái nhà, đánh trúng vào thân xác anh trong một tiếng nổ chát chúa. Khi tỉnh lại, anh không còn ở văn phòng chật hẹp giữa lòng thành phố nhộn nhịp, mà đang nằm trên một chiếc giường cổ xưa, mùi cỏ khô và long đình phảng phất trong không khí. Trước mắt là bức tường đất nện, ngoài cửa sổ là những dãy núi xa xôi cheo leo và tiếng chim rừng lạ hoắc. Anh đã xuyên không, rơi vào một thời cổ đại cách đây ngàn năm, trở thành “con trai vong mạng” của một dòng họ quý tộc nhỏ, song thân đã mất sớm, sống trong bóng đen của các anh chị ruột giàu có, bị xem như con át chủ bài, con vật cần được cất giấu.
Cuộc đời khốn cùng chưa kết thúc. Một ngày kia, sau khi các bát cung long đình bị mất, Vệ Thần bị tống tiễn vào ngục tối với tội danh “gian lận trộm long đình” – một tội ác đủ xử án chém đầu ngay tại chỗ. Thực ra, đó chỉ là một vụ hóa trang tinh vi: kẻ thực sự trộm long chính là người anh ruột thân thiết nhất của anh, người đã dùng tay anh – người đàn ông có vết sẹo kỳ lạ từ vụ sét – làm bình phong, cài tang chứng giả. Trong ngục tối tăm, mặc cho tiếng khóc than của mẹ nuôi già yếu vọng ra từ bên ngoài, Vệ Thần không khóc, không van xin. Trí óc của tương lai – nơi từng học về logic, quy luật vật lý, tâm lý học ứng biến, thậm chí cả những mẹo vặt từ những bộ phim trinh thám – bỗng ùa về như thác đổ. Anh hiểu rằng, ở thời đại này, lý lẽ và sự thật không phải lúc nào cũng chiến thắng, nhưng nếu không có chúng, ngay cả mạng sống cũng khó giữ.
Từ những mảnh vụn ký ức về khoa học, anh bắt đầu thiết kế một kịch bản cứu mình. Thay vì chống trôi, anh đồng ý tội lỗi, nhưng đòi hỏi một “cuộc thử nghiệm thiêng liêng” theo phong tục cổ: nếu anh có thể giải thích được hiện tượng thiên nhiên kỳ lạ xảy ra ngay trước mắt quan lại – chẳng hạn, tại sao một viên ngọc đặt trên mặt nước lại tạo ra ánh sáng xuyên qua, hay cơ chế của một chiếc kẹp gỗ đơn giản – thì đó là dấu hiệu trời xui máy giúp, chứ không phải gian lận. Ông quan lớn, người nắm giữ sinh tử, ban đầu khinh thường, nhưng khi Vệ Thần, với sự giúp đỡ của mẹ nuôi tranh thủ được chút ít công cụ (một tấm gương đồng, một khúc gỗ phẳng), tự tay tái hiện hiệu ứng phản chiếu và đòn bẩy cơ bản, ánh mắt họ bắt đầu lay động. Tri thức hiện đại, trong bộ dạng dung tục và được “thần quy hoá” bằng ngôn ngữ cổ, đã trở thành vũ khí sắc bén nhất của anh.
Cuộc đối chất kéo dài qua ba đợt. Ở đợt thứ hai, anh dùng lý thuyết về áp suất khí quyển để giải thích hiện tượng “nước trong bát kêu réo” khi thổi qua – một hiện tượng các quan cho là do linh hồn oan khuất. Ở đợt thứ ba, anh thiết kế một mô hình đơn giản về chuyển động quay, dùng trái cây và sợi dây, để chứng minh cách “trời quay” và “mặt trời di chuyển” chỉ là ảo giác từ góc nhìn của người đứng yên. Những lập luận ấy, dù được diễn đạt bằng ngôn từ mộc mạc, song chứa đựng tư duy khoa học sắc bén, khiến các chuyên gia thiên văn, địa lý của triều đình phải lắc đầu thán phục. Dư luận xôn xao: kẻ bị khinh miệt, con trai vong mạng ấy, sao lại có trí tuệ kỳ dị vượt ngoài tầm thường? Có phải trời đã ban cho anh trí óc của một vị thần?
Và khi ánh đao nghiêng, sắp sửa hạ xuống, người anh ruột thân thiện bỗng nhiên đổ mồ hôi, thừa nhận tội lỗi trước sự kinh ngạc của tất cả. Vệ Thần không bị chém, mà được vua ban tặng danh hiệu “Đệ Nhất Trạng Nguyên” của triều đại – không phải vì thi cử, mà vì “trí tuệ siêu phàm, mở mang phong tục”. Anh trở thành biểu tượng cho sự thức tỉnh từ bóng tối, người từ bỏ thân phận “con át chủ bài” để viết nên bản thân bằng chính khối óc của mình. Nhưng với anh, “Đệ Nhất Trạng Nguyên” không phải là đỉnh cao. Đó chỉ là bước đệm đầu tiên, khi tri thức từ một thế giới xa xôi bỗng chốc trở thành thứ duy nhất có thể cứu rỗi anh trong cõi trần gian này. Và anh biết rằng, trên con đường dài còn phải đi, những sự thật khác – lớn hơn, sâu xa hơn – vẫn đang chờ đợi.
