Câu chuyện về Mỹ nhân và Quái vật có lẽ là một trong những văn bản dân gian, cổ tích được chuyển thể, kể lại với tần suất dày đặc bậc nhất trong lịch sử văn hóa phương Tây, rồi lan rộng ra toàn cầu. Từ màn ảnh rộng đến sân khấu kịch nói, từ phim hoạt hình cho đến những vở diễn opera hoành tráng, thậm chí len lỏi vào cả nhạc kịch Broadway, series truyền hình, tiểu thuyết lãng mạn hay cả những vở cải lương, tuồng tích ở Việt Nam những thập niên 1990, gần như chẳng mấy ai chưa từng nghe qua khung truyện cơ bản này: một thiếu nữ xinh đẹp tình nguyện vào lâu đài của sinh vật dị dạng thay cho cha già, để rồi dần rung động trước tâm hồn ấm áp ẩn sau lớp da gai góc của kẻ Quái vật.
Nhiều nhà nghiên cứu văn học dân gian truy nguyên nguồn gốc trực tiếp của Mỹ nhân và Quái vật về truyền thuyết Cupid và Psyche được ghi chép trong tác phẩm Kim Lừa (The Golden Ass) của Apuleius vào thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên. Nhưng dư âm của cấu trúc này đã xuất hiện từ sớm hơn thế: những nàng công chúa kết hôn với rồng trong thần thoại Đông Á, những tiên nữ yêu quái sống chung với thú nhân trong folklore châu Âu, tất cả đều mang dáng dấp của sự giao thoa giữa con người và cái dị thường. Tuy nhiên, phiên bản Mỹ nhân và Quái vật mà chúng ta quen thuộc nhất ngày nay lại được định hình rõ ràng trong truyện cổ tích Pháp thế kỷ 18 của Gabrielle-Suzanne de Villeneuve, rồi được rút gọn, phổ biến rộng rãi bởi nữ văn sĩ Jeanne-Marie Leprince de Beaumont vào thập niên 1750 – bản này chính là cơ sở cho hầu hết các chuyển thể sau này.
Điều đặc biệt là, dù ra đời từ hàng ngàn năm trước, cốt lõi của câu chuyện này lại mang tinh thần điện ảnh đến mức kỳ lạ – thứ cảm giác mà hiếm có truyện cổ tích nào khác có được. Giống như cách điện ảnh vận hành: nó mời gọi người xem buông mình hoàn toàn vào những cảm giác thị giác choáng ngợp trước nhất. Nhớ lại cảnh lâu đài của Quái vật trong phim La Belle et la Bête (1946) của Jean Cocteau: những bức tượng đá có cánh tay duỗi ra nâng những ngọn đèn dầu, những bữa tiệc thịnh soạn tự động hiện ra trên bàn không một bóng người, những cánh cửa gỗ nặng nề tự mở ra đón Mỹ nhân bước vào – tất cả đều là những hình ảnh mang tính biểu tượng, kích thích trí tưởng tượng thị giác tối đa, giống hệt trải nghiệm ngồi trong rạp chiếu phim: đèn tắt, màn hình sáng lên, bạn bị cuốn phăng vào một thế giới không có thật nhưng lại sống động hơn cả thực tại.
Nhưng cũng giống như điện ảnh, câu chuyện này không để bạn chỉ ngắm nhìn bề nổi. Nó buộc bạn không ngừng hoài nghi về sự thật đằng sau những gì bạn thấy. Quái vật bề ngoài gai góc, dữ dội, có thể xé xác người bằng một cú vung tay, nhưng lớp da ấy che giấu một tâm hồn khao khát được yêu thương, một vị hoàng tử bị nguyền rủa vì kiêu ngạo thời trẻ. Mỹ nhân bề ngoài mỏng manh, ngây thơ, tình nguyện hy sinh vì cha, nhưng bên trong lại có bản lĩnh, trí tuệ, dám nhìn thấu cái lõi con người sau lớp vỏ quái dị. Thậm chí cả cái lâu đài lung linh, rực rỡ nhưng lạnh lẽo kia, cũng là một ẩn dụ hoàn hảo cho bản chất của hình ảnh điện ảnh: đẹp đẽ, hào nhoáng, nhưng luôn che giấu những nỗi đau, những lời nguyền chưa được giải đáp đằng sau nó.
Có lẽ vì thế mà mỗi lần chuyển thể Mỹ nhân và Quái vật, các nhà sáng tạo đều không chỉ kể lại câu chuyện, mà còn thử nghiệm với giới hạn của hình ảnh: làm sao để Quái vật trông đủ đáng sợ để khán giả rùng mình, nhưng đủ nhân văn để khán giả rơi nước mắt khi nó biến thành hoàng tử? Làm sao để cảnh Mỹ nhân nhận ra tình cảm của mình dành cho Quái vật không chỉ là lòng thương hại, mà là một sự thấu hiểu sâu sắc về bản chất con người? Những câu hỏi ấy chính là câu hỏi mà điện ảnh luôn đặt ra: hình ảnh có nói lên tất cả không? Hay chúng ta luôn cần nhìn xa hơn những gì mắt thấy, để chạm tới phần hồn của câu chuyện?
