Những Ghi Chú Ở Hàng Cuối
Minh nhớ như in ánh mắt của giáo sư Tuấn Anh khi ông tìm thấy cuốn sổ ghi chó khuất sau hàng trang sách viết đặc đến bẩn.
---
Phát hiện
Ngày đó tiết rơi rả rích qua khe cửa lớp C17. Ông Tuấn Anh đang giảng bài về Lỗi đáng tạo của Borges thì để ý thấy một bàn tay phải lặng lẽ xoay nắp bút bi. Bàn tay đó không viết giảng phân. Nó viết một thứ gì đó khác.
Ông nhớ mình giảng đến mười phút cuối đã phân tích câu nói xuất hiện giữ tờ báo vào năm mươi ba thứ đầu tiên: Văn chương là sự suy nghĩ được bật đèn lên. Khi quay sang, ông thấy góc cuối sổ sinh viên đã nảy ra dòng chữ sau:
“Bật đèn lên – chữ này nặng bừng, đam mé, như người thức giữa đêm đông synh đến gôn ướt cả nhà”
Ông cười lẩm bẩm. Trong sân khấu lớp học yên vài mươi năm chưa một ai lại dùng từ “synh đến gôn ướt”.
Ghi chó mở ra.
---
Cuốn sổ kỳ lạ
Sau giờ học, ông Tuấn Anh gọi lại sinh viên đó. Tên là Hậu, sinh viên năm cuối khoa Xã hội và Nhân văn, ngành Văn học.
Ông đưa cuốn sổ đến gần bục, hỏi:
— Những ghi chú này em tự viết à?
Hậu gật đầu. Máu dồn lên trán cậu:
— Em thường không tụ bài, thưa giáo sư. Em... hồi đó em đang có nhiều suy nghĩ, song không biết viết thứ gì khác ngoài những đoạn đó. Em không muốn giả vờ tập trung giảng song sợ mình lại quên chưa nói hết.
Ông im kim nhà viễn thông. Cầm cuốn sổ lật tiếp. Trang sau là những dòng chữ bơm lốp đan xen:
“Suy tư dạy ta cách tự lừa. Đọc sách dạy ta cách không lừa ai. Viết đẹp là lừa người đọc tự nhiên cảm thấy họ đang mở trái tim.”
Ông đóng cuốn sổ lại. Ngả lại cuối bục. Hít vào một hơi dài, như người thở trước khi nói điều không thể hay hòng nghe.
— Em Hậu, em có muốn học viết nghệ thuật thật không?
Trời vẫn ngoài cửa. Cậu sinh viên lặng gật. Mồ hôi trên trán cậu thũng phát ra thành một vệt như chữ V.
---
Buổi học ăn bám ngột ngạt
Ông Tuấn Anh yêu cầu Hậu tới nhà ông vào chiều thứ ba và thứ sáu. Không có giáo trình. Không có hơi sưởi. Chỉ tuần cuối hai bên ghé nhau qua mọc một cái bàn dài, giữa đó đặt một ấm trà bí điên và hai bát sợi điện kèm vài bọ giấy nhàu nhĩ.
Trong buổi đầu tiên, ông yêu cầu Hậu viết bài giới thiệu mình. Bé viết viết một trang giấy, xin thêm nùi, ghi danh bằng chữ nghĩa, rồi cuối cùng vẽ một cái cây phía sau hết.
Ông đọc xong, dùng bút đỏ gạch hơi dở ngữ đoạn đầu:
— Từ nối đóng vai trò người múa rối. Tuyệt đối không tự đánh sập nhịp điệu của người đọc.
Hậu bối rối:
— Thầy Tuấn Anh, con không nghĩ vậy. Con chỉ sợ nói sai...
— Sợ nói sai với ai? — ông hỏi.
— ...với chính sách ngôn ngữ của mình.
Đến đoạn cuối, ông bất ngờ tới đâu cười ấm ớ.
“Chúng ta không bao giờ viết được câu nào hoàn toàn nguyên bản. Câu chỉ là tàn lụy của những câu khác, trộn cùng chút sương mù não bộ.”
— Nghe trẻ con — ông nói — nhưng kỹ thuật để thành câu tốt, em vẫn chưa có.
Hậu nhìn cuốn sổ của mình. Từ chiều hôm đó, cậu bắt đầu quen thói quen ghi những câu điên khủng xong đặt chúng xuống ở hàng cuối sổ thay vì kẻ bớt chữ rác nghĩ lộn xộn.
---
Khoảng mở thiếu cân bằng
Sau năm buổi, ông nhận ra cửa sổ sinh trắc đang dần mở rộng. Hậu bắt đầu dùng những hình ảnh độc đáo: bóng đèn tắt, cơn mưa xuyên qua kính lái, cái giẻ rách sau hiên nhà, bà bán hàng ngồi ghế đá khuya.
Nhưng ông cũng thấy một mối lo: cậu viết mạnh vào hút nửa trang bài, rồi bất thường im lặng mấy ngày. Mỗi lần ông đề nghị cậu thử ngắt nhịp, viết một bài tập về biểu tượng yên lặng, trên giấy cậu thường chỉ viết đại khái một nửa trang bài rồi phá hông xuống dưới một loạt dấu chấm.
— Hậu, đừng bỏ dở đột ngột. Em đang viết phần xuất sắc mà lạc đà — Phải lấy kết thúc bằng một hơi thở thật, không phải bằng hàng chấm aqui.
Một buổi chiều thứ ba, Hậu không tới. Ông đứng trước cửa sổ nhìn mưa. Trong lúc chờ, ông tự hỏi liệu mình đang dạy cậu cách viết tỉnh táo hay đang dậy lên con quái vật bên trong mình.
---
Sự thay tư duy
Tuần sau Hậu trỏ lại. Cậu không đùm theo cuốn sổ cũ. Trên tay cầm cuốn bìa cứng mới, chuyên chỉnh to chữ đều đặn, đóng từng dòng như gỗ thông ghép mí quần áo.
Ông Tuấn Anh mở cuốn mới ra xem. Mỗi bài viết buộc chặt lại, bớt lại tuyệt đối không một dấu chấm phải thừa. Ông đọc xong ba trang đầu là cậu không thấy một dòng được ghi chú mặc dù chúng chưa đến nút thắt.
— Chắc mình đi quá xa rồi — ông tự nhủ.
— Hậu, thân nổ: đâu phải bài viết mà cứ phải chăm đặt chấm phảy như đếm tiền?
Hậu đăm đăm nhìn ông. Cậu nói:
— Em... đang lo lắng. Em đang học cách không khóc, và hồi chiều em viết về con mèo chết 6 tháng trước. Nếu em khóc khi viết, chữ sẽ lắm tĩnh lặng.
Ông rút cuốn sổ cũ của Hậu ra khỏi ngăn bàn. Lật nhanh như tìm kho báu. Tìm đến những ghi chú ở hàng cuối. Chỉ vài tuần trước.
“Con mèo mang theo góc khuất nghĩa địa. Nó sợ mình không xứng đáng có thêm bất kỳ ngày an lành nào.”
Ông chỉ tay vào dòng đó:
— Câu này em viết khi nào?
---
Ghi chú ở hàng cuối
— Em viết hai ngày sau khi con chết em mất ví. Lúc đó em quên mất phần ngày tồi tệ đó, và em lấp khoảng trống trong đầu bằng ngôn ngữ mới ạ.
Ông khẽ mỉm cười:
— Vậy em chưa từng thực sự mất trng. Chỉ là em chưa từng dám nhìn vào ánh sáng của món vụn đó.
Một lát sau, Hậu hỏi:
— Thầy Tuấn Anh ơi, thầy có bao giờ viết vài dòng đen trong đêm bình yên không?
Ông tu mùi trà giữa ánh chiều:
— Có. Mười năm trước, khi thành viên mảng thơ của bạn tôi tự sát. Tôi viết mười dòng thơ trước khi bỏ chuyến thông phủ. Dòng cuối tôi viết: “Lâu mới biết, nỗi buồn màu xanh thì phải cần mưa thật nhiều mới tạt nhanh ra ấm” — Thật buồn cười nhưng tôi không thể vào nhà lại cho đến hai ngày sau.
Hậu im lặng. Cậu không viết nổi gì.
---
Mùa bịt miệng
Từ đó, các buổi học thay đổi. Ông Tuấn Anh dạy Hậu cách lắng nghe tiếng sân vườn, cách chờ đợi một chấm dứt tự kết thúc, cách quan sát con vật buồn ngủ để không lừa dối cảm xúc. Ông dạy cậu cách đánh rơi hình ảnh, cách giấu ý thức, cách không chạm vào điều mình không hiểu thỏa.
Đôi khi, trong lúc cười, Hậu bất chợt đi tàu với một bài biến chất:
“Bà ngoại tôi sống và chết trong cùng một thư viện. Sách đọc không nổi, vì ngày thứ ba tháng bảy nó bị ngập hoàn toàn. Sách không liên quan. Bà tôi bị.”
Ông phải cốc cổ lấy hơi:
— Câu này sai một chỗ duy nhất. “Bà tôi bị” — động từ không rõ ràng, không có lấp lánh gì; không khách quan. Nó đeo thiếu phần tử. Con đọng ý tưởng giấu nút rẻ trú ở nó, lẫm tôi không chữa tiếp được. Thay: “Bà ngoại tôi là người sống và chết trong từng trang sách ở đâu đó dưới nước tháng bảy. Tôi không tìm thấy nổi một dòng nào.”
Hậu phản đối và rồi ngậm đi. Cậu nhận ra mình lỗi.
---
Những chỗ không nổi
Thứ Tư và thứ Năm là những ngày không tới nơi nào. Buổi học dần trở nên hỗn loạn. Không phải vì sự nông cạn, nhưng vì mỗi khi họ gặp nhau, họ phải chạm vào một điều vốn mờ nhạt o tôi từ lâu.
Hậu dần lún sâu vào câu chuyện mình. Cậu viết về căn nhà có rêu phong trên nóc; về bố mẹ ly hôn mà không ai chịu móc nước mắt; về thằng bạn thân mất trong đám tang bà ngoại đã che âm từ lâu. Viết đến đoạn bà bán hàng..., cậu chững tôi, không biết tại sao.
Ông Tuấn Anh không hỏi tại sao. Chỉ lặng thầm viết vào cuốn sổ: “Hãy bắt đầu lại từ ghi chú ở hàng cuối”— và mỉm cười, không ôm cậu.
---
Buổi học hỗn loạn
Một buổi chiều thứ sáu mùa đông, khi ngoài trời mưa cái buốt tháng mười hai, Hậu đưa cho ông một bài mới. Đây là một bài viết tự sự dài sáu trang.
Ông đọc từ từ. Mỗi trang như một nhịp thơ của bốn đứa trẻ đá trên lưng chim. Cuối bài có đến ba ghi chú viết nhỏ ở cuối trang:
“Tôi nói nhỏ, thiên đang tuần.”
“Sáng nay mưa không, trời sao rang.”
“Đêm qua em ngủ bên phải trái.”
Ông nhìn lên. Hậu chờ phản hồi.
— Những dòng này em viết tự rơi vào ngòi bút sau khi viết cùng khúc, hay cố ý để lại?
— Tự rơi vào. Trong lúc viết, em thấy mình rơi vào khoảng trống và em không quay lại. Em để nó tự viết thành một dòng, rồi dòng rồi lách.
Ông Tuấn Anh ngả cuốn sổ lên bàn. Nhìn ví dài trên giá. Pha trà một lần nữa, nhưng không ly nào.
— Hậu — ông lên tiếng — em đang tự học cách chạm vào nỗi buồn theo chiều ngược lại. Em cẩn thận quá khi viết. Nhưng hôm nay, có những chỗ em lộ rõ sự làm tràng. Dòng thứ ba, “Đêm qua em ngủ bên phải trái...” nếu em để quên nó ở đoạn không xích góp bài thì hư cấu quá. Vậy hãy bớt đắp khát hư. Không phải lúc nào cũng cần phải men tỉ lệnh.
Hậu gật, nhưng cơ thể cậu không gật.
---
Chuyến tàu dừng
Tuần sau, Hậu lại không tới. Lần này không phải vì tắc trách, nhưng cậu gửi tin nhắn: Vừa đạp xe định đưa cho cái cuốn sổ, bị trộm cắp thường trú trên xe. Vẫn còn chút hy vọng tìm lại.
Ông Tuấn Anh đứng dậy. Ngời ngợi cuốn sổ thứ hai — chưa kịp phỏng vấn cậu về mặt kỹ thuật mùa xuân, nhưng ông nhận ra điều gì đó cập nhật.
Ông gọi lại hỏi mấy dòng. Hậu đáp:
“Người ta không mất cuốn sổ. Cuốn sổ chỉ lợi lực với người khác.”
Ông im lại. Buổi học hỗn loạn mùa đông này dường như không phải do Hậu, nhưng đôi khi do không thể biết mình đang dạy ai.
---
Trở lại
Hai năm sau, Hậu đã trở thành biên tập viên một tạp chí, rồi được chuyển viết về bộ phận phê bình. Trong khoảng thời gian ấy, cậu gửi cho ông Tuấn Anh cuốn tiểu thuyết đầu tay tên là Ghi Chú Ở Hàng Cuối.
Trong lần mở màn, độc giả thấy nhân vật trung tâm là một người đàn ông già cụt viết cuốn nhật ký đời mình, hàng ngày chỉ một câu chữ mỏng manh dán vào trang cuối cùng. Mỗi câu là một nỗi buồn nhỏ, một niềm vui bị lãng quên, hay một hồi chuông xưa.
Ở trang cuối cùng cuốn sách, có dòng chữ in đậm:
“Lúc còn trẻ, tui nghĩ mình không biết viết vì chưa từng buồn. Khi lớn lên, tui hiểu ra mình buồn trong từng ghi chú ở hàng cuối.”
Độc giả vặn vẹo hình ảnh. Nhiều người sang trang kế nói đây là tiếng vọng thực sự, nhưng không ai hỏi tác giả xin lời xác nhận.
---
Ghi chú thật sự ở hàng cuối
Sau khi cuốn sách ra mắt, một buổi phỏng vấn, phóng viên hỏi Hậu:
— Anh Hậu, anh có thể nói về những ghi chú ở hàng cuối chứ? Chúng thực sự là tự phát hay cố ý?
Hậu mỉm cười, kiểu nụ cười của người từng giấu câu buồn trong đống sổ tay rồi viết chúng.
— Cả hai — cậu trả lời — Chúng giống như những cái vết thương cũ: không như chúng ta nghĩ, nhưng cũng không hoàn toàn trái với chúng ta. Việc làm văn nghệ là biết khi nào nên để lộ, và khi nào nên cất đi.
Về phía phóng viên, họ gõ máy tính, tìm cả giải mã.
Về phía Hậu, cậu nhớ lại buổi chiều thứ sáu mùa đông năm hai. Lần đầu tiên ông Tuấn Anh không cần dùng bút đỏ.
Lúc đó ông đã nói:
— Em Hậu, việc phục vụ ngôn ngữ là phục vụ chính nghĩa. Cho đến giờ, công nghệ chưa chạm được lối chơi chữ nước mắt này. Hãy cứ viết; nhưng đừng đánh lừa chính mình.
Và có lẽ, giữa hàng tá ghi chú ở hàng cuối sổ vỡ nát, đâu đó vẫn còn một câu chưa từng được ai đọc:
Tôi sợ rằng ngày nào có thể tự viết được câu hay, tôi sẽ không còn đau mà ghi chép. Và ngày đó, tôi sẽ mất luôn khả năng nhận ra mình đang vui.
Đó là ghi chú cuối cùng — không ở hàng cuối, nhưng nằm ở câu chuyện này, nơi văn chương bắt đầu nghĩa là thân xác, như màu nước nhòe đi rồi lại đậm sâu.
