Có những buổi sáng, Sayuri Herrera vào văn phòng và thứ đầu tiên cô nhìn thấy là một tấm ảnh.
Không phải ảnh gia đình. Không phải bằng khen hay chứng chỉ treo tường như thói quen của những người có chức vụ. Mà là ảnh của một người phụ nữ mà cô chưa bao giờ gặp — chụp từ hiện trường, trắng đen, in trên giấy thường — được ghim lên tấm bảng gỗ ngay trước mặt bàn làm việc.
Cô đặt nó ở đó có chủ đích.
Để nhớ tại sao mình ngồi đây.
Văn phòng Công tố Điều tra Tội giết Phụ nữ — tên tiếng Tây Ban Nha dài đến mức người ta thường gọi tắt bằng từ viết tắt, như thể rút ngắn cái tên cũng là cách rút ngắn sức nặng của nó — được thành lập vào một buổi chiều tháng Ba với một buổi lễ ra mắt mà các quan chức thành phố gọi là "bước ngoặt lịch sử."
Sayuri Herrera không dùng cụm từ đó.
Cô gọi nó là đã quá muộn.
Thành phố Mexico có dân số gần chín triệu người. Mỗi ngày, trung bình mười phụ nữ bị giết trên khắp Mexico — con số mà chính phủ liên bang thừa nhận, và theo các tổ chức nhân quyền, thực tế còn cao hơn vì hàng trăm vụ mỗi năm bị phân loại sai, bị bỏ sót, hoặc đơn giản là không được ai báo cáo. Femicide — tội giết phụ nữ vì giới tính của họ — đã được hình sự hóa trong luật Mexico từ năm 2012. Nhưng luật và thực thi luật là hai thứ sống ở hai thành phố khác nhau.
Đó là lý do văn phòng của Nữ Công Tố Viên Sayuri Herrera tồn tại.
Và đó cũng là lý do tại sao, ngay từ ngày đầu tiên, cô biết rõ mình đang bước vào một cuộc chiến không phải chỉ với tội phạm.
Loạt phim tài liệu bắt đầu bằng một cảnh rất đỗi bình thường: Sayuri Herrera đang uống cà phê đứng cạnh cửa sổ, nhìn ra con phố dưới lầu bốn.
Không có nhạc nền. Không có lời dẫn chuyện hào hùng.
Chỉ có tiếng xe cộ, tiếng còi xa xa, và khuôn mặt của một người đàn bà bốn mươi hai tuổi đang suy nghĩ điều gì đó mà ống kính không với tới được.
Đó là lựa chọn có tính toán của đạo diễn — và cũng là điều khiến bộ phim khác với những gì người ta thường thấy trong thể loại tài liệu về tư pháp. Không có cảnh kịch tính được dựng lại. Không có nhân vật được chiếu sáng để trông anh hùng hơn thực tế. Chỉ có một người phụ nữ đi làm mỗi ngày, trong một văn phòng mà ngân sách còn chưa đủ mua máy in mới, xử lý những vụ án mà xã hội đã thất bại từ rất lâu trước khi chúng trở thành hồ sơ trên bàn cô.
Sayuri Herrera lớn lên ở Iztapalapa — một trong những quận nghèo và bạo lực nhất của Thành phố Mexico.
Bà ngoại cô từng nói: "Con gái ở đây học cách đi nhanh trước khi học cách đọc."
Câu nói đó không phải ẩn dụ. Nó là hướng dẫn sinh tồn thực sự, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác như người ta truyền công thức nấu ăn. Đi nhanh. Không nhìn vào mắt đàn ông lạ. Về nhà trước khi trời tối. Đừng đi một mình qua con hẻm đó dù ban ngày.
Cô học luật vì cô muốn hiểu tại sao những quy tắc đó phải tồn tại — và liệu có cách nào để chúng không còn cần thiết nữa không.
Hai mươi năm sau, cô ngồi ở vị trí giám đốc đầu tiên của một văn phòng được lập ra để trả lời chính câu hỏi đó. Không phải bằng lý thuyết. Bằng từng vụ án, từng phiên tòa, từng lần nhìn thẳng vào mắt một tên bị cáo và đọc cáo trạng mà không để giọng run.
Những tập đầu của bộ phim dành nhiều thời gian cho thứ mà khán giả có thể không ngờ tới: sự quan liêu.
Không phải cảnh phá án gay cấn. Không phải đối đầu nảy lửa ở phòng xử. Mà là những cuộc họp kéo dài ba tiếng để xin thêm hai biên chế. Là những email qua lại với các phòng ban khác về thẩm quyền điều tra — ai có quyền lấy chứng cứ, ai có quyền thẩm vấn nhân chứng, ranh giới chồng lấn ở đâu và ai chịu trách nhiệm khi có vụ rơi vào khoảng trống đó. Là cảnh Nữ Công Tố Viên Sayuri Herrera ngồi trước một hội đồng ngân sách, trình bày bằng giọng đều và kiên nhẫn, trong khi những người đàn ông đối diện cô lật điện thoại dưới gầm bàn.
Đó là phần mà bộ phim không cho phép người xem nhìn đi chỗ khác.
Vì đây chính xác là nơi hầu hết các nỗ lực cải cách chết yểu — không phải ở hiện trường tội ác, mà trong những căn phòng họp có điều hòa và thảm trải sàn, nơi ngân sách được cắt bớt một cách lịch sự và ưu tiên được sắp xếp lại một cách vô hình.
Tập ba giới thiệu vụ án đầu tiên mà văn phòng tiếp nhận sau khi chính thức hoạt động.
Một phụ nữ hai mươi sáu tuổi. Tìm thấy ở một khu công nghiệp ngoại ô. Vụ việc đã được cảnh sát địa phương ghi nhận ba tuần trước đó và phân loại là "tử vong chưa xác định nguyên nhân" — một cụm từ hành chính vô hại nghe có vẻ như quy trình bình thường, nhưng trên thực tế nghĩa là không ai đang làm gì cả.
Sayuri Herrera đọc hồ sơ trong im lặng. Lật từng trang chậm rãi. Rồi đặt xuống và hỏi người trợ lý: "Gia đình cô ấy có được thông báo chưa?"
Câu trả lời là chưa.
Không phải vì không ai biết địa chỉ. Mà vì không ai coi đó là việc của mình.
Đó là thời điểm bộ phim lần đầu tiên để ống kính ở lại khuôn mặt Nữ Công Tố Viên Sayuri Herrera đủ lâu để người xem thấy thứ gì đó vượt ra ngoài sự chuyên nghiệp — không hẳn là tức giận, không hẳn là đau, mà là thứ gì đó trầm hơn và bền hơn cả hai: sự mệt mỏi của người đã biết trước điều này sẽ xảy ra mà vẫn không thể ngăn được.
Có một cảnh ở tập năm mà nhiều nhà phê bình gọi là trung tâm cảm xúc của toàn bộ loạt phim.
Sayuri Herrera gặp mẹ của một nạn nhân — một người phụ nữ lớn tuổi từ Guerrero lên thành phố để hỏi về vụ án của con gái đã kéo dài hai năm không có kết quả. Cuộc gặp diễn ra trong văn phòng nhỏ, hai người ngồi cách nhau một cái bàn, và người mẹ mang theo một túi ni lông trong đó là tất cả những gì bà còn giữ được: ảnh, giấy tờ, tin nhắn điện thoại được in ra.
Bà không khóc. Bà đã khóc hết nước mắt từ lâu rồi.
Bà chỉ đặt túi ni lông lên bàn và nói: "Tôi không cần nhiều. Tôi chỉ cần có người nói với tôi rằng con tôi không chết vô nghĩa."
Sayuri Herrera không hứa điều cô không chắc giữ được. Cô không nói những câu an ủi trơn tru mà người ta học trong các khóa đào tạo giao tiếp với nạn nhân. Cô chỉ nhìn người phụ nữ trước mặt và nói: "Chúng tôi sẽ đọc từng tờ giấy trong đây."
Đơn giản vậy thôi. Không hứa hẹn công lý. Không hứa hẹn kết quả. Chỉ hứa rằng sẽ có người thật sự nhìn.
Đôi khi đó là thứ duy nhất còn có thể cho đi.
Bộ phim không kết thúc bằng chiến thắng.
Điều đó, theo một nghĩa nào đó, là điều trung thực nhất mà nó làm được.
Có những vụ được đưa ra xét xử. Có những kẻ bị kết tội. Nhưng cũng có những vụ đứng im vì nhân chứng rút lời, vì chứng cứ không đủ, vì những lý do mà luật pháp gọi là "thủ tục" nhưng gia đình nạn nhân gọi là "thêm một lần bị bỏ rơi." Có những buổi tối mà Nữ Công Tố Viên Sayuri Herrera lái xe về nhà trong im lặng và ống kính không theo vào — vì có những thứ không thuộc về phim tài liệu.
Tập cuối kết thúc giống như tập đầu: Sayuri Herrera đứng cạnh cửa sổ, cà phê trên tay, nhìn xuống con phố.
Nhưng lần này, góc quay rộng hơn một chút. Và người xem thấy rằng trên tấm bảng gỗ sau lưng cô, tấm ảnh ban đầu vẫn còn đó — nhưng bên cạnh nó, bây giờ có thêm những tấm khác.
Không nhiều hơn trước. Cũng không ít hơn.
Chỉ là — người ta đang đếm.
