Thế Giới Của Phát Xít (Phần 1): Tostes và Mặt Trời Trong Bóng Tối
Hãy tưởng tượng một bản đồ Hoa Kỳ không còn là những đường chấm đỏ từ Philadelphia đến Los Angeles, mà là một vùng đất bị xé toạc bởi một ranh giới vô hình, cứng nhắc. Một ranh giới tinh thần hơn cả vật chất. Đó là thế giới trong The Man in the High Castle của Philip K. Dick – một thế giới mà Đồng Minh đã gục ngã. Không phải bằng một cuộc tấn công hạt nhân quyết định duy nhất, mà bởi sự gãy gập nội tại, bởi một lịch sử mà những quyết định nhỏ bé, những sợi chỉ màu đỏ bất may của quyền năng, lại định đoạt hết. Năm 1962, thế giới nằm dưới chân sự thống trị song cầu của Đế quốc Nhật Bản và Đức Quốc xã. Mỹ, cái thác ngàn sóng từng là, giờ đây là một vùng đất bị thực dân, một sự kiện địa lý.
Điều đáng sợ không chỉ ở bạo lực, ở những trại tập trung chất đống xác chết hay sự phân biệt chủng tộc được đẩy đến cực độ. Điều đáng sợ trước tiên, theo cách nhìn của Dick, là sự bình thường hóa. Chế độ cai trị của chúng không chỉ dựa trên súng đạn; nó dựa trên sự đồng hóa. Nó thấm vào từng mũi kim, từng tờ giấy, từng khung tranh treo trong nhà.
Nhật Bản, với chân lý Tử Thiên (Shinto) và thứ văn hóa Đông phương được khoác lên, cai trị phần phía tây dọc theo Sông Mississippi và vùng duyên hải. Ở đó, sự kỳ ảo, tính nghi lễ và một thứ tinh thần phẩm chất được đề cao. Người Mỹ dưới ách cai trị này không bị bóp nghẹt chỉ bằng luật lệ, mà bằng cả một hệ thống giá trị khác: họ phải học cách cúi đầu, phải tôn trọng nghi lễ, phải đánh mất cái vốn có của mình – tính phiến loạn, tự do cá nhân – để đổi lấy một thứ trật tự được quy định. Sự phản kháng, dù chỉ trong tư tưởng, có thể bị xem là một sự xúc phạm đến sự hài hòa vũ trụ, một sự bất khiển.
Trong khi đó, Đức Quốc xã cai trị phần đất phía đông, với một chế độ khắt khe, lý trí và tàn nhẫn đến lạnh lùng. Ở đó, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc không phải là cảm xúc muộn màng mà là một hệ thống khoa học, một thứ sinh học xã hội. Mọi thứ đều được phân loại, kiểm soát, ghim vào sổ sách. Sự tồn tại của một người Do Thái, hoặc thậm chí là một người Mỹ gốc bị coi là khiếm khuyết di truyền. Không khí nơi đây đặc quánh mùi của sự kiểm soát: giấy tờ, con dấu, sự theo dõi không ngừng. Cách cai trị này mạnh mẽ hơn trong việc bóp méo cả khách quan và chủ quan: một người có thể bị coi là lỗi thời và bị loại bỏ chỉ vì họ thuộc về một loài người khác.
Sự phân chia này không chỉ là địa lý. Nó là một sự chia rẽ nhân cách, một cuộc chiến tranh lạnh trong từng tâm trí. Một người sống ở New York dưới lá cờ Nhật, nếu họ là người da trắng A-oki, có thể được trao các đặc quyền nhất định, nhưng luôn phải sống trong bóng dáng của sự ưu ái giả tạo và sự phụ thuộc. Họ bị dụ dỗ trở thành công cụ cho chính sự áp bức, những kẻ hợp tác trong một vở kịch bi thảm. Tâm lý được tạo ra: sợ hãi, đố kỵ, sự tự ti, và thứ tình cảm phức tạp nhất – lòng biết ơn với kẻ cai trị vì họ giữ trật tự, vì họ ngăn chặn sự hỗn loạn vốn là tự nội tâm của chính người bị trị.
Và rồi, giữa hai mặt trời chói chang này, vẫn còn lóe lên những tia sáng yếu ớt của kháng cự. Không phải bằng khởi nghĩa vũ trang, mà qua một thứ tưởng tượng tế nhị: một cuốn tiểu thuyết, Treasures of the Past, được viết bởi một người lưu đày, mô tả một thế giới khác – một thế giới mà phe Đồng Minh đã thắng, một thế giới với Hiến cháp Tự do, với sự đa dạng, với hy vọng. Cuốn sách ấy trở thành một loại vũ khí tư tưởng, một lời chứng nhận rằng lịch sử không phải là một con đường đã định sẵn, rằng thực tại này – cái thực tại của sự nô dịch – có thể bị phá vỡ bởi chính ý chí nhân loại. Nó hỏi một câu đau đớn: Nếu một ý tưởng về tự do mạnh mẽ đến mức có thể đánh bại Đức Quốc xã trong một cuộc chiến tranh, thì tại sao nó lại không thể đánh bại họ trong một cuộc chiến tranh của tư tưởng?
Thế giới của Philip K. Dick không phải là một bức tranh đơn sơ về ác và thiện. Nó là một bức gương phân cách, vặn xoắn, phản chiếu lại chính chúng ta. Câu hỏi then chốt không phải là liệu kẻ thắng cuộc có tàn bạo không, mà là: Trong một thế giới đã bị định hình bởi sự thắng lợi của chủ nghĩa phát xít, nhân loại có thể giữ được cái gì? Liệu khái niệm con người có còn nguyên vẹn không khi họ phải sống trong một hệ thống coi thường sự sống, sự tự chủ và linh hồn? Thế Giới Của Phát Xít (Phần 1) không chỉ là một câu chuyện về một lịch sử khác. Đó là sự khai thác một chân trời đen tối nhất của thực tại: khi kẻ thắng cuộc viết lại toàn bộ quy tắc trò chơi, từ ngôn ngữ đến đạo đức, thì sự thật trở thành thứ hàng hóa quý giá nhất và khó chiếm giữ nhất. Và có lẽ, thứ duy nhất không thể bị tước đoạt hoàn toàn, là ý nghĩa về một khả năng khác, về một đất nước không có chủ nhân trong trí tưởng tượng của những kẻ còn sót lại.
