Trong xóm nghèo thôn Đông thời cuối nhà Thanh, khói lam chiều quyện lấy mái tranh xiêu vẹo. Giữa buổi giao thời lũ lượt những thân phận nhỏ nhoi như A Ngưu - gã gia nhân thấp cổ bé họng của nhà họ Hà - vẫn lầm lũi gánh nước, băm củi. Ngày lại ngày, đôi vai rám nắng của chàng đảm đương mọi việc nặng nhọc trong tư dinh đồ sộ ấy mà không hề oán thán. Cái dáng người còng xuống vì phận làm thuê ấy lại thường bật lên tiếng cười khà khà mỗi chiều về, khi Xuân Mai - mối tình đầu thuở lên ba - dúi vào tay chàng củ khoai nướng còn nóng hổi.
Họ như đôi chim sẻ nhỏ tìm nhau giữa mùa đông giá rét. Tuổi thơ cùng nhau chăn trâu bên bờ suối, những trưa hè trốn cắt cỏ hái sim rừng đã nhuộm tím tình cảm hai đứa. Xuân Mai mười bảy mùa xuân phơi phới, tà áo nâu mộc mạc cũng không giấu nổi đôi mắt long lanh như suối ngọc. Nàng thường che giọt mồ hôi trên trán A Ngưu bằng chiếc khăn thổ cẩm, giọng nói ngọt như mía lùi: Ngưu ca yên tâm, mai này em sẽ là vợ anh, chúng mình gây dựng tổ ấm ngay đầu làng!.
Nhưng mảnh vườn hạnh phúc nhỏ nhoi ấy chưa kịp đâm chồi thì đã bị bão táp thời đại quật ngã. Xã hội xáo trộn, gió cách mạng thổi về từ thành thị khiến Xuân Mai - con chim sẻ ngày nào - nay khao khát đôi cánh phượng hoàng. Nàng lảng tránh ánh mắt A Ngưu khi chàng kể chuyện phải hầu rượu cho lão gia họ Hà. Đôi bàn tay chai sạn của chàng càng vuốt tóc nàng, nàng càng thổn thức: Em không muốn đời con cháu mình sau này vẫn làm kiếp trâu ngựa! Phải bay đi, Ngưu ca ạ, phải thoát khỏi cũi sắt này!.
A Ngưu ngồi thừ người nhìn theo bóng Xuân Mai phăng phăng chạy về phía đoàn du học sinh áo dài thâm vừa về làng. Những chữ bình quyền, giải phóng từ miệng nàng vang lên xa lạ như tiếng người ngoại quốc. Đêm ấy, trong căn buồng tối om cạnh chuồng ngựa, chàng lần đầu để mặc tiếng côn trùng rỉ rả thay cho câu chuyện tâm tình vốn không bao giờ dứt giữa hai người. Mối tình thanh mai trúc mã chớm héo úa từ khi Xuân Mai biết ngước nhìn lên trời cao thay vì chăm chăm ngắm đám rau má sau vườn.
